ฌาน ละเสียซึ่งองค์ 5 คือ อันได้แก่นิวรณ์ 5 คือ กามฉันทะ พยาบาท ถีนมิทธะ อุทธัจจ กุกกุจจะ วิจิกิจฉา เมื้อยังละนิวรณ์ 5 นี้ไม่ได้ ฌาน ก็ยังไม่เกิด
นิวรณ์ 5 จึงเป็นอันตรายต่อฌานเป็นอย่างยิ่ง วันนี้เราจะมาพูดถึงอารมณ์สมาธิในระดับ ฌาน กัน
ปกติผู้เขียนจะเน้นเขียนถึงอารมสมาธิในระดับอุปจารสมาธิมากกว่าสมาธิในระดับอัปปนาสมาธิ เพราะเป็นสมาธิที่ยังตั้งขึ้นได้ไม่มั่นคง โอกาสที่จะหลงผิดมีได้ทุกทาง แต่เมื่อเข้าสู่อัปปนาสมาธิคือสมาธิในระดับฌานแล้ว อารมณ์คือนิวรณ์ทั้งหลายจะถูกกรองออกไปแล้ว จิต จะมีความตั้งมั่นและก้าวเข้าสู่ฌานที่ละเอียดขึ้นไปได้เรื่อยๆ โอกาสพลาดมีน้อยลงแล้ว จึงจะขอกล่าวเพียงพอให้ได้รู้เห็นแนวทางก็เพียงพอ
นิวรณ์ 5 คือเครื่องกระทบจิตที่ผู้ปฏิบัติจะเรียกว่าเป็นแขกผู้มาเยือน ส่วน จิต คือผู้รู้อาการของแขกผู้มาเยือน ในตามปกติคนเราไม่เคยกลับเข้ามาดูจิตของตนว่าเป็นอย่างไร จะคิด จะท่องเที่ยว จะขุ่นเคือง ฟุ้งซ่านอย่างไร ก็จะจมไปกับอารมณ์เหล่านั้น คิดว่านั่นคือตัวตนของตนจริงๆ จึงไหลไปตามกัน
แล้ววันหนึ่งถูกชักนำให้ฝึกจิตทำสมาธิ ถูกจับให้มานั่งดูใจตัวเองจึงเห็นสิ่งที่หมักหมมอยู่ในใจตัวเอง เห็นความเป็นจริงของตัวเอง แล้วท้อถอย ว่าช่างยากเย็นเสียจริง
สิ่งที่ผู้ฝึกใหม่ได้เข้าไปเห็นก็คือ นิวรณ์ 5 นี่เอง
นิวรณ์ 5 ถ้าพูดตามความหมายคงจะเคร่งเครียดไป งั้นมาพูดแบบเข้าใจง่ายๆ เข้าใจง่ายๆ สบายๆดีกว่านะคะ
เมื่อเราเริ่มต้นทำสมาธิในสมถกรรมฐานซึ่งมีความมุ่งหมายเพื่อให้จิตมีความสงบตั้งมั่นตามแบบวิธีที่โบราณาจารย์สอนไว้ในแบบอานาปานสติกรรมฐาน คือการนำความรู้สึกไปกำหนดรู้ในลมหายใจเข้า – ออก หายใจเข้ารู้ หายใจออก รู้ รู้อยู่แค่นี้ หรือบางอาจารย์ก็จะให้เพิ่มคำภาวนาควบคู่กันไปด้วย คือการกำหนดรู้ลมหายใจเข้า – หายใจออก คู่กับคำภาวนาที่กำหนด เช่น พุทโธ สัมมาอรหัง ยุบหนอ พองหนอ หรือนะมะพะธะ ใดๆก็ได้ ล้วนไม่ผิด
การนำความรู้สึกไปกำหนดรู้ในลมหายใจและคำภาวนา เช่น หายใจเข้าพุทธ – หายใจออกโธ นี่แบบหนึ่ง หรือจะไม่ใส่คำภาวนาใดๆ ก็แบบหนึ่ง ล้วนใช้ได้ทั้งสิ้น
แต่ไม่ว่าจะทำแบบไหน ทุกครั้งที่มานั่งทำก็ต้องเริ่มต้นที่กำหนดรู้ลมหายใจและคำภาวนาแบบนี้ทุกครั้งไปแม้ทำไปจนเข้าถึงอัปปนาสมาธิคือเข้าถึงอารมณ์ฌานแล้วก็ตาม ล้วนต้องเริ่มต้นจากฐานนี้ไปทั้งสิ้น
แม้จะเริ่มต้นที่เดียวกันทุกครั้ง แต่ทุกครั้งที่ทำกลับได้อารมณ์และประสบการณ์การทำที่แตกต่างกันไปเช่น บางครั้งมีความราบรื่น จิตมีความสงบราบรื่นดี แต่บางครั้งกลับหงุดหงิด ติดขัด ฟุ้งซ่าน รำคาญใจไม่ราบรื่น หรือง่วงงุน สะลืม สะลือ เหล่านี้เองคืออาการต่างๆ ของนิวรณ์ 5 นั่นเอง
อาการเหล่านี้ท่านเรียกว่าเครื่องกั้นจิตไม่ให้เข้าถึงความดี คือเป็นเครืองกั้นสมาธิระดับสูงนั่นเอง แต่หากจะพูดแบบให้กำลังใจ แท้จริงนี่คือข้อสอบของผู้ปฏิบัตินั่นเอง เพราะเมื่อไม่ท้อถอยเสียก่อน สู้พยายามฟันฝ่าไปอย่างไม่ย่อท้อ ฌาน ก็อยู่ไม่ไกลจนเกินเอื้อม
เพียงเราตระหนักว่า เนื้อแท้ของจิต แล้ว จิต คือความรู้อันหาที่ประมาณไม่ได้ จิตนั้นมีความสว่างไสวเป็นประภัสสร แต่ต้องมามัวหมองลงเพราะอารมณ์ที่จรเข้ามาแล้วจิตเดิมแท้นั้นหลงเข้าไปยึดไว้เป็นตัวตนของตน ผ่านเข้ามาเท่าไหร่ก็เก็บเอาไว้หมด ทับถม หมักดองอยู่ภายใน ที่สุดก็หนาแน่น ทับทิม หม่นมัวจนหาแสงสว่างไม่พบ เหล่านี้คือ อวิชชา นั่นเอง
จิตที่ถูกอวิชชาครอบงำอยู่ จึงยากที่จะรู้สึกตัว มองหาเค้าเดิมไม่พบ จนเมื่อมาเริ่มฝึกจิตด้วยการทำสมถภาวนา ด้วยอานาปานสติกรรมฐาน ที่ต้องผูกจิตให้ตั้งอยู่กับลมหายใจและคำภาวนา ซึ่งขัดใจกับการปล่อยให้จิตลอยละล่องไปกับความเพลินในอารมณ์ต่างๆ จึงเกิดอาการต้านสมาธิ เกิดความหงุดหงิด รำคาญใจ บางครั้งหนีไปคิด หนีไปเพลิดเพลินไปกับอารมณ์ต่างๆ พอสติมารู้ว่ากำลังคิด กำลังเพลิน กำลังหงุดหงิด รำคาญใจ ก็ตื่นตระหนกว่าตนเองช่างไร้วาสนา แค่นี้ก็ไม่สามารถทำได้
แท้จริง การกลับมากำหนดรู้ลมหายใจ หรือแม้จะเพิ่มคำภาวนาใดๆ ล้วนมีค่าเหมือนกัน คือในขณะนั้น ผู้ฝึกได้ฝึกเพื่อรู้ อยู่กับตนเอว เมื่อกลับมาอยู่กับตนเอง จึงเห็นจิตของตนเองว่าช่างหาความสงยไม่ได้เอาเสียเลย เกิดความน้อยเนื้อต่ำใจว่าตนช่างไร้วาสนาในทางธรรมเสียจริง
พึงเข้าใจว่า การที่เราได้เห็นความคิด เห็นอารมณ์ เห็นความดิ้นรนของจิต นั่นไม่ใช่เพราะไม่มีบุญ ไม่มีวาสนาแต่ประการใด แต่เพราะนั่นจิตได้ทำการเรียนรู้ตัวเอง เห็นตัวเองแล้ว พึงถือว่าแต่ละครั้งที่ทำ ผู้ฝึกได้เรียนรู้ว่าล้วนคือธรรมชาติของจิต ผ่านเข้ามาแล้วก็ผ่านไป ผู้ฝึกสอนกสามารถเข้าใจธรรมชาตินี้ ความดิ้นรนของจิตก็จะค่อยๆ ถูกวางลงและผ่านไปได้ในที่สุด อารมณ์ ฌาน เริ่มที่ปฐมฌานก็จะปรากฏต่อจากอุปจารสมาธินั่นเอง
ครั้งต่อไปเราจะมาพูดถึงองค์ของปฐมฌานกันต่อไปค่ะ
