คุยกับ… ดร.ปรีชา

ที่อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา ยังมีการทอตุงชัยอีกลักษณะหนึ่ง โดยเทคนิคการทอตุงชัยจะคล้ายกับการทอทึบแต่จะเว้นช่วงการทอ แต่ละช่วง จะปล่อยให้เห็นฝ้ายเส้นยืน ยาวประมาณ 5 นิ้ว สลับกับการทอทึบและคั่นด้วยตอกไม้ไผ่ ทอประมาณ 7 ช่อง ส่วนปลายของตุงชัยผ้าทอไทลื้อจะทอทึบ ส่วนบนทอลายดอกจันทร์ ต่อลงมาด้วยก็จะเป็นรูปปราสาท มีต้นไม้อยู่ข้างปราสาท ทั้งสองข้าง รูปคน รูปนก รูปพานดอกไม้ ส่วนฐานของปราสาทจะทอรูปช้าง รูปนาค และรูปม้า ส่วนนี้จะยาวประมาณ 1-2 เมตร ซึ่งตุงชัยนี้จะยาวประมาณ 3-4 เมตร จึงนับว่าเป็นตุงที่มีความยาวพอสมควร ลักษณะการทอตุงชัยแบบนี้ จะพบได้ที่บ้านทุ่งมอก บ้านเชียงบาน บ้านฝั่งแวน ตำบลเชียงบาน อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา

ส่วนเส้นทางการอพยพของชาวไทลื้ออีกเส้นทางหนึ่ง คือ อพยพมาจาก เมืองเชียงรุ้ง เมืองลวง และเมืองยอง โดยจะอพยพลงมาสู่อำเภอแม่สายและ อำเภอแม่จัน จังหวัดเชียงราย ซึ่งมีชาวไทลื้อบางส่วนอาศัยอยู่ในเขตอำเภอแม่จัน โดยเรียกตนเองว่า “ชาวไทยอง” ที่หมู่บ้านสันหลวงใต้ ตำบลจอมสวรรค์ อำเภอแม่จัน จังหวัดเชียงราย เป็นหมู่บ้านหนึ่งที่มีชาวไทลื้อ (ยอง) อาศัยอยู่และในหมู่บ้านมีการทอตุงชัย โดยมีลักษณะการทอตุงชัยแบบทอทึบและใช้ผ้าฝ้าย ในการทอ ลวดลายส่วนใหญ่จะเป็นรูปช้าง จะคั่นด้วยตอกไม้ไผ่เป็นช่องๆ จำนวน 8 ช่อง และร้อยตุ้งติ้งที่ทำด้วยหลอดกาแฟกับลูกปัด แล้วนำมาติด ข้างตุงชัยเพื่อความสวยงาม

ชาวไทลื้อบางส่วนได้อพยพลงมาจนถึงจังหวัดลำพูน ซึ่งมีหมู่บ้านหนึ่งชื่อว่า “บ้านป่าซาง” เป็นอีกหมู่บ้านหนึ่งที่เรียกตนเองว่า “ไทยอง” และมี การทอตุงชัย หมู่บ้านแห่งนี้จะมีการทอตุงชัยที่มีลักษณะพิเศษ คือ ตุงชัยจะมีขนาดใหญ่ เนื้อผ้าหนา มีเทคนิควิธีการทอแบบทึบ ลวดลายส่วนใหญ่จะทอ เป็นรูปปราสาท โดยมีรูปนกอยู่ข้างบน ส่วนฐานของปราสาทจะคั่นด้วย ตอกไม้ไผ่ลงมาจะทอด้วยรูปสิงห์ รูปช้าง และลายผักแว่นปิดท้าย โดยจะมี ตอกไม้ไผ่คั่นระหว่างแต่ละรูป โดยทั่วไปตุงชัยจะกว้างประมาณ 2 ฟุต ยาวประมาณ 2-3 เมตร และตุงชัยที่ทอในหมู่บ้านป่าซางยังมีลักษณะพิเศษ อีกอย่างหนึ่ง คือ หัวตุงจะทำด้วยไม้เนื้อแข็งที่ตัดเป็นท่อนๆ แล้ววางขวาง ใช้เชือกผูกต่อติดกัน ส่วนหัวจะมีลักษณะแหลม คล้ายรูปกาแล

ตุงชัยผ้าทอไทลื้อที่ได้กล่าวมาข้างต้นทำให้เห็นถึงชนเผ่าที่มีความเชื่อ ความศรัทธาต่อพระพุทธศาสนา โดยจะมีเอกลักษณ์ในการทอตุงที่เป็นของตนเองเพื่อใช้ในการถวายตุง ซึ่งจากเอกลักษณ์ดังกล่าวของการทอตุงแต่ละแหล่ง แสดงให้เห็นถึงการอพยพย้ายถิ่นของชาวไทลื้อที่อพยพมาจากที่เดียวกัน จะมีลักษณะของตุงชัยที่ทอคล้ายคลึงกัน ในปัจจุบันการทอตุงชัยของ ชาวไทลื้อได้มีการคิดค้นอย่างสร้างสรรค์และแปลกใหม่ แต่ชาวไทลื้อก็ยังมีความมั่นคง ในความเชื่อ ความศรัทธาที่มีต่อพระพุทธศาสนาอยู่นั่นเอง

3. ตุงชัยผ้าทอสิบสองปันนา ถ้ากล่าวถึงดินแดนแคว้นสิบสองปันนา ทุกคนก็จะนึกถึงดินแดนที่ผู้คนที่มีวิถีชีวิตการดำรงอยู่ศิลปวัฒนธรรมที่เป็น เอกลักษณ์และยังสืบทอดต่อกันมายาวนาน โดยมีเมืองเชียงรุ้งเป็นเมืองเอก ของแคว้นสิบสองปันนาตั้งอยู่ในมลฑลยูนนาน ประเทศจีน ประชากรส่วนใหญ่เป็นชาวไทใหญ่ และชาวไทลื้อ ซึ่งนับถือศาสนาพุทธจากความเชื่อตามศรัทธา ที่มีต่อศาสนาพุทธ ทำให้มีความเชื่อในเรื่องของอานิสงส์ในการถวายตุง โดยที่ชาวบ้านจะทอตุงเพื่อตนเอง ซึ่งจะมีเอกลักษณ์ที่เป็นของตนเอง ตุงชัยผ้าทอสิบสองปันนา จะมีลักษณะเด่นคือ การใช้เส้นด้ายดิบในการทอตุงชัย ซึ่งเมื่อ ทอเสร็จเป็นผืนแล้วเมื่อจับตุงเนื้อผ้าจะมีความหยาบ โดยจะมีการทอตุงชัย อยู่ 2 ลักษณะ คือ การทอตุงแบบทึบ ตุงจะมีความกว้างประมาณ 7-12 นิ้ว มีความยาวตั้งแต่ 2-4 เมตร รูปที่ทอส่วนใหญ่จะเป็นรูปปราสาท รูปคน รูปช้าง รูปม้า รูปนาค โดยจะทอแต่ละรูปแบ่งเป็นช่องๆ ตุงชัยสิบสองปันนาบางหลัง จะทอโดยไม่ลงลาย แต่จะมาขึ้นรูปต่างๆ ตรงส่วนปลายของตุงชัย โดยจะทอแบบไม่มีลวดลายลงมาประมาณ 2 เมตร แล้วจะทอรูปต่างๆ ลงอีก 1 เมตร ซึ่งการทอแบบนี้นิยมทอรูปม้า รูปสิงห์ รูปปราสาท รูปช้าง โดยจะทอลายผักแว่นและลายดอกจันทร์คั่นระหว่างรูปต่างๆ

ยังมีการทอตุงชัยแบบรูปเดียวโดดๆ เช่น รูปช้าง รูปนกยูง โดยจะแบ่งทอเป็นสองส่วน คือ จะทอรูปนกยูง 2 ช่อง โดยทอลวดลายให้นกยูงหันหัว เข้าหากัน ซึ่งเมื่อแขวนตุงก็จะนำตุงชัยมาพับครึ่งแล้วนำไม้มาสอดระหว่างกลางทำให้เราสามารถดูตุงได้จากทั้งสองด้าน

จากความเจริญก้าวหน้าในด้านต่างๆ ในยุคปัจจุบันทำให้การคมนาคม การเดินทาง การติดต่อสื่อสารนั้นสะดวกสบายมากยิ่งขึ้น ทำให้เราเห็นตุงชัย ที่ทอจากแคว้นสิบสองปันนามีจำหน่วยตามแหล่งท่องเที่ยวทั่วไป เช่น สามเหลี่ยมทองคำ และวัดเจดีย์หลวง ซึ่งอยู่ในอำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย โดยจากการสอบถาม พบว่า ตุงชัยที่ทอจากแคว้นสิบสองปันนาเหล่านี้จะถูกขนส่งมาทางเรือล่องลงมาตามแม่น้ำโขงมาลงที่อำเภอเชียงแสน คือที่สามเหลี่ยมทองคำ และโบราณสถานที่วัดเจดีย์หลวง โดยนักท่องเที่ยวส่วนใหญ่นำตุงชัยจากสิบสองปันนานี้ไปประดับอาคารสถานที่เพื่อความสวยงาม

ยังมีเมืองอีกเมืองหนึ่งที่ยังคงรักษาวิถีชีวิตและศิลปวัฒนธรรม ของตนเอง คือ “เมืองเชียงตุง” ตั้งอยู่ที่ประเทศพม่า ที่อยู่ใกล้เคียงกับเมืองเชียงรุ้งของประเทศจีน ประชากรของเมืองเชียงตุง ส่วนใหญ่เป็นชาวไทยใหญ่ ซึ่งเป็นอีกชนเผ่าหนึ่งที่มีความเชื่อเรื่องการถวายตุง ซึ่งยังมีศิลปวัฒนธรรม ที่เป็นของตนเอง โดยเฉพาะการทอตุงชัยนั้นรูปแบบลักษณะจะมีความคล้ายคลึงกับตุงชัยที่ทอจากเมืองเชียงรุ้ง จากประเทศจีน ซึ่งจะใช้เส้นด้ายดิบใช้เป็นเส้นยืน ตุงชัยบางหลังก็จะใช้เส้นด้ายดิบเป็นเส้นพุ่ง เวลาทอออกมาแล้วตุงชัยจะมีลักษณะเนื้อผ้าหยาบคล้ายกับตุงที่ทอจากเมืองเชียงรุ้ง แต่ยังมีตุงชัยบางผืนจะใช้เส้นด้ายดิบเป็นเส้นยืนและใช้เส้นไหมพรมเป็นเส้นพุ่ง ทำให้ตุงชัยที่ทอมี ความหนาและนุ่ม ส่วนตุงชัยบางผืนยังใช้เทคนิควิธีการทอซึ่งจะเว้นการทอ เป็นช่วงๆ โดยจะปล่อยให้เห็นเส้นยืนสลับกับการทอทึบพร้อมกับคั่นด้วย ตอกไม้ไผ่ คล้ายกับการทอตุงชัยผ้าทอไทลื้อของบ้านทุ่งมอก ตำบลเชียงบาน อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา โดยสีสันของตุงชัย เมืองเชียงตุง จะใช้สีขาวหรือ สีอ่อนๆ เป็นพื้น และจะใช้สีเข้มเป็นลวดลาย เช่น สีแดง สีน้ำเงิน สีเขียว สีดำ เป็นต้น ลวดลายส่วนใหญ่จะเป็นลวดลายรูปปราสาท รูปช้าง รูปม้า และที่พบส่วนหนึ่งจะเป็นลวดลายตัวอักษรภาษาไทยใหญ่ ซึ่งเป็นตุงชัยที่เป็นเอกลักษณ์ของเมืองเชียงตุง ประเทศพม่า ซึ่งเราอาจจะพบเห็นตุงชัยได้จากการวางขาย ในร้านค้าขายของเก่าที่อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย เนื่องจากพื้นที่ของ อำเภอแม่สาย ติดกับชายแดนไทย–พม่า ทำให้ตุงชัยของเมืองเชียงตุงนี้ถูกส่ง

มาขายยังชายแดนไทย–พม่า ที่อำเภอแม่สายได้ เพราะเป็นแหล่งท่องเที่ยวที่สำคัญ ซึ่งส่วนใหญ่ นักท่องเที่ยวจะซื้อตุงชัยไปเพื่อประดับตามอาคารสถานที่ต่างๆ ตุงชัยสิบสองปันนาเป็นตุงที่มีเทคนิคการทอคล้ายกับตุงชัยผ้าทอไทลื้อ ที่อยู่ทางภาคเหนือของประเทศไทย ทั้งในเรื่องของลวดลายที่คล้ายกันคือจะทอเป็นรูปสัตว์ต่างๆ เช่น รูปช้าง รูปม้า รูปปราสาท รูปนก รูปนาค เป็นต้น ซึ่งถ้าเรามองย้อนไปในอดีตจะพบว่า ชาวไทลื้อที่อาศัยอยู่ทางภาคเหนือ ของประเทศไทยนั้นมีรากฐานมาจากแคว้นสิบสองปันนา โดยอพยพเข้ามา ตั้งถิ่นฐานในประเทศไทยเมื่อหลายร้อยปีก่อน ซึ่งก็ยังคงอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมของตนเอง โดยยังมีความเชื่อในเรื่องของการถวายตุงเหมือนกันแต่ตุงชัยที่ทอ จากสิบสองปันนาจะมีเนื้อผ้าที่แข็งและหยาบกว่าตุงชัยผ้าทอไทลื้อ ซึ่งอาจเป็นความแตกต่างในเรื่องของวัตถุดิบที่มีอยู่ในชุมชนแล้วก็เป็นได้