อาการกริยาในสมาธิ
เมื่อเริ่มฝึกจิตทำสมาธิ สิ่งที่ตามมาคืออาการต้านสมาธิ ทำไมถึงเป็นอย่างนั้น การที่ผู้เริ่มฝึกจิตทำสมาธิในภาษาทางธรรมเรียกว่าการทำกรรมฐานถือเป็นการฝึกด้านสมถะภาวนา การทำสมถะภาวนาจุดประสงค์เพื่อให้มีจิตตั้งมั่นอยู่ในอารมณ์เดียวคือ องค์กรรมฐานที่ทำเช่นถ้าดูลมหายใจเข้าออก นี่เรียกว่าการทำ อานาปานสติ อานาปานะแปลว่า ลมหายใจ จึงเป็นกรรมฐานที่เข้าไปกำหนดรู้ในลมหายใจ
วันนี้เราจะมาพูดถึงกรรมฐานที่เนื่องด้วยลมหายใจ หรือ อานาปานสติ หรือการกลับมากำหนดรู้ในลมหายใจ หายใจเข้ารู้ หายใจออกรู้ ทำการรู้ลมที่กระทบกาย จากปลายจมูกผ่านลำคอ ผ่านหน้าอก ลงไปถึงหน้าท้อง รู้ตามว่ามีลมเข้ามาถึงไหน หยุดลงที่ไหน ลมหายใจกลับไหลออกจากหน้าท้อง ผ่านหน้าอก ผ่านลำคอ ออกสุดที่ปลายจมูก ตามรู้อยู่อย่างนี้จนเป็นวสี คือมีความชำนาญในการดูลม มีความรู้สึกว่าลมหายใจกับความรู้สึกมีความราบรื่นเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน จิตไม่ไหลไปทางไหน ความตั้งมั่นของจิตเริ่มขึ้นที่นี่ ในทางธรรมเรียกว่าปฐมฌาน
แต่เดี๋ยวก่อน ในความเป็นจริงมันไม่ง่ายอย่างนี้เลย ในระหว่างทาง เราจะพบกับความไม่ราบรื่นของกายและใจ ลมหายใจอยู่ทาง ใจหรือความรู้สึกอยู่ทางเกิดอาการที่เรียกว่าการต้านสมาธิของใจ ซึ่งต่อไปนี้จะเรียกว่าจิต
จิตจะเริ่มต้อต้านด้วยอาการดิ้นรนต่างๆ เช่นความรู้สึกอึดอัด ลมหายใจกระเส่าดังจนเพื่อนข้างๆหันมามองผู้ที่ไม่เข้าใจก็จะกล่าวหาว่าบังคับจิต หรือเพ่งจ้อง
อันนี้ อย่ากังวลเพราะสภาวะและกำลังสมาธิของคนไม่เท่ากัน ผู้ที่เริ่มฝึกที่ไม่พบสภาวะอย่างนี้ นั่นเพราะเขามีกำลังจิตมาดี เป็นจิตที่มีคุณภาพ มีสมาธิธรรมชาติมาดีเป็นพื้นฐานอยู่แล้วจึงไม่ต้องผ่านอาการอย่างนี้ แต่สำหรับผู้ที่ไม่มีฐานจิตมาดีแบบเขา เมื่อเริ่มฝึกจึงต้องหาฐานให้ตัวเองก่อน ต้องต่อสู้กับจิตที่ไม่เคยถูกจับมาให้อยู่นิ่งๆ มาก่อน ย่อมต้องต่อต้านเป็นธรรมดา ความดิ้นรน ความฟุ้งซ่าน ความอยู่นิ่งไม่ได้ ความรุ่มร้อน กระวนกระวาย เหล่านี้ต่างเสนอหน้ามารายงานตัว
ไม่ต้องตกใจ นี่คือธรรมดาของจิต เราแค่รู้แล้วจับความรู้สึกมาวางไว้กับลมหายต่อไปเท่านั่น รู้ว่าคิดก็วาง กลับมารู้ลมหายใจต่อ รู้ว่าทุรนทุรายก็อดทนทำไม่ละความพยายาม จนใจมันยอมลงเอง
ถ้าเรามีความรู้ว่านี่คือการกลับมาเรียนรู้กายตามหลักสติปัฏฐานสูตรเราจะได้กำไรจากจุดนี้ ด้วยการเรียนรู้ว่าร่างกายมีปกติหายใจเข้า แล้วต้องหายใจออกเป็นธรรมดา หากเราฝืนเราจะเห็นว่า เมื่อเราหายใจเข้า จนสุดแล้วถ้าไม่หายใจออกก็จะเห็นความอึดอัดสุดทนจนต้องปล่อยให้ลมออก นี่แค่ดูนะคะ เมื่อรู้แล้วว่าหายใจเข้าแล้วต้องหายใจออกว่า นี่คือการทำงานของร่างกาย ที่มันต้องทำงานตามหน้าที่คือหายใจเข้าและออกเพื่อรักษาชีวิต จากนั้นปล่อยให้ร่างกายทำหน้าที่ของเขาไป เราแค่ตามรู้ลมหายใจจนกลายเป็นความสม่ำเสมอ มีความรสบรื่นเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ใจไม่ทุรนทุรายอีกต่อไปนี่
เราได้เห็นความเป็นจริงของร่างกายว่าหายใจเข้าแล้วต้องหายใจออก หากกระบวนการถูกขัดขวาง จะมีกระบวนการปกป้องชีวิตเกิดขึ้นคือไม่ว่าอย่างไรร่างกายจะต้องหาทางหายใจออกให้ได้ นี่คือเหตุผลว่าทำไมคนจึงกลั้นลมหายใจให้ตายไม่ได้ เพราะพอสุดกลั้นร่างกายจะพยายามจะลวงออกจากอาการนั้นจนได้
จากข้างบนนั้นสร้างปัญญาให้ตัวเองว่านี่คือสภาวะทุกข์ที่ทนไม่ได้หรือตัวทุกข์อันแท้จริงในอริยสัจนั่นเอง
อานาปานสติกรรมฐาน จึงไม่ใช่แค่สมถภาวนาแต่อย่างเดียว แต่เป็นได้ทั้งสมถภาวนาและวิปัสสนาภาวนาในฐานเดียวกัน เรียกว่ามหาสติปัฏฐานสูตร องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงทรงยกย่องว่าเป็นทางสายเอก สายเดียวที่ส่งเข้าถึงธรรมได้
